جرائم مالیاتی؛ انواع جرائم، میزان جریمه و شرایط بخشودگی
جرائم مالیاتی زمانی ایجاد میشوند که مؤدی یکی از تکالیف مالیاتی خود را در مهلت یا به شکل مقرر انجام ندهد. این جرائم میتوانند به دلیل تأخیر در پرداخت مالیات، عدم تسلیم اظهارنامه، ارائه نکردن دفاتر و اسناد، کتمان درآمد، تخلفات مربوط به سامانه مؤدیان یا برخی تخلفات مالیات بر ارزش افزوده ایجاد شوند. میزان جریمه نیز بسته به نوع تخلف و مبنای قانونی آن متفاوت است.
نکته مهم این است که هر جریمه مالیاتی به معنی ارتکاب جرم مالیاتی نیست. بعضی تخلفات صرفاً مشمول جریمه مالی هستند، اما قانون برای رفتارهای مشخصی عنوان «جرم مالیاتی» در نظر گرفته است. در ادامه، انواع مهم جرائم، مبنای قانونی، میزان جریمه و شرایط بخشودگی آنها را بررسی میکنیم.
نکته بهروزرسانی: قوانین و بخشنامههای مالیاتی ممکن است تغییر کنند. اعداد و مقررات این مقاله بر اساس مقررات قابل بررسی تا مرداد ۱۴۰۵ تنظیم شدهاند؛ برای پروندههای واقعی، آخرین بخشنامه و وضعیت پرونده در زمان اقدام باید بررسی شود.
آنچه درمورد جرائم مالیاتی میخوانید:
جرائم مالیاتی چیست؟
جرائم مالیاتی، ضمانتهای اجرایی مالی هستند که قانون برای برخی تخلفات و انجام ندادن تکالیف مالیاتی تعیین کرده است. برای مثال، اگر مؤدی مالیات قطعیشده خود را بعد از موعد مقرر پرداخت کند، جریمه تأخیر به او تعلق میگیرد؛ یا اگر مؤدی مشمول، اظهارنامه خود را در موعد قانونی ارائه نکند، ممکن است مشمول جریمه عدم تسلیم اظهارنامه شود.
بنابراین، جریمه مالیاتی معمولاً به یکی از این دلایل ایجاد میشود:
- انجام ندادن یک تکلیف مالیاتی
- انجام تکلیف بعد از مهلت قانونی
- ارائه اطلاعات ناقص یا خلاف واقع در موارد مشمول جریمه
- پرداخت نکردن مالیات و عوارض در موعد مقرر
- رعایت نکردن الزامات مربوط به دفاتر و اسناد
- رعایت نکردن برخی تکالیف سامانه مؤدیان و صورتحساب الکترونیکی
مهم است که مبلغ جریمه را نمیتوان بدون توجه به نوع تخلف تعیین کرد؛ زیرا برای هر مورد، ماده قانونی و روش محاسبه جداگانهای وجود دارد.
تفاوت جریمه مالیاتی و جرم مالیاتی چیست؟
این دو اصطلاح اگرچه در جستوجوهای کاربران گاهی به جای یکدیگر استفاده میشوند، از نظر حقوقی یکسان نیستند.
جریمه مالیاتی چیست؟
جریمه مالیاتی معمولاً پیامد مالی رعایت نکردن یک تکلیف قانونی است؛ برای مثال، تأخیر در پرداخت مالیات یا عدم ارائه دفاتر در مواردی که قانون برای آن جریمه تعیین کرده است.
جرم مالیاتی چیست؟
قانون مالیاتهای مستقیم در ماده ۲۷۴، رفتارهای مشخصی را جرم مالیاتی محسوب کرده است. از جمله این موارد میتوان به تنظیم دفاتر و اسناد خلاف واقع و استناد به آنها، اختفای فعالیت اقتصادی و کتمان درآمد، برخی موارد ممانعت از دسترسی مأموران مالیاتی به اطلاعات، برخی تخلفات مربوط به وصول و ایصال مالیات دیگران، انجام معاملات برخلاف واقع، خودداری از انجام تکالیف اظهارنامه در سه سال متوالی و استفاده از کارت بازرگانی اشخاص دیگر برای فرار مالیاتی اشاره کرد.
تفاوت این دو را سادهتر ببینیم :
| مورد | جریمه مالیاتی | جرم مالیاتی |
| ماهیت | ضمانت اجرای مالیاتی | عنوان کیفری در موارد مشخص قانونی |
| نمونه | تأخیر در پرداخت مالیات | کتمان فعالیت اقتصادی در شرایط مقرر قانونی |
| نتیجه | تعلق جریمه مالی | امکان رسیدگی کیفری و مجازات قانونی |
| مبنای مهم | مواد مختلف فصل جرائم مالیاتی | ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم |
بنابراین، نباید هر موردی را که با عنوان «جرم مالیاتی» در اینترنت میبینید، صرفاً به معنای یک جریمه نقدی معمولی در نظر بگیرید.
انواع جرائم مالیاتی کداماند؟
جرائم مالیاتی را میتوان بر اساس تکلیفی که مؤدی انجام نداده یا به شکل نادرست انجام داده، دستهبندی کرد.
جرائم مربوط به اظهارنامه مالیاتی
عدم تسلیم اظهارنامه در موعد مقرر یکی از شناختهشدهترین موارد است. طبق ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم، جریمه عدم تسلیم اظهارنامه برای اشخاص حقوقی و صاحبان مشاغل ۳۰ درصد مالیات متعلق و برای سایر مؤدیان ۱۰ درصد مالیات متعلق است و این جریمه در متن ماده غیرقابل بخشودگی اعلام شده است.
اگر با مفهوم اظهارنامه و نحوه عملکرد آن آشنا نیستید، میتوانید راهنمای اظهارنامه مالیاتی چیست را مطالعه کنید.
جرائم مربوط به تأخیر در پرداخت مالیات
اگر مالیات پس از موعد مقرر پرداخت شود، طبق ماده ۱۹۰ قانون مالیاتهای مستقیم، جریمهای معادل ۲.۵ درصد مالیات به ازای هر ماه تعلق میگیرد. مبدأ محاسبه جریمه نیز با توجه به نوع مؤدی و وضعیت اظهارنامه و بدهی تعیین میشود.
مثلاً اگر مبنای محاسبه جریمه، ۱۰۰ میلیون تومان مالیات پرداختنشده باشد، صرفاً برای درک سازوکار محاسبه، جریمه یک ماه تأخیر بر اساس نرخ ۲.۵ درصد برابر با ۲.۵ میلیون تومان خواهد بود. البته در پرونده واقعی باید تاریخ شروع محاسبه و مقررات مربوط به همان بدهی بررسی شود.
جرائم مربوط به دفاتر و اسناد
مؤدیانی که طبق قانون مکلف به نگهداری دفاتر قانونی هستند، در صورت عدم ارائه دفاتر یا عدم تسلیم ترازنامه و حساب سود و زیان، مشمول جریمه میشوند.
بر اساس ماده ۱۹۳ قانون مالیاتهای مستقیم، جریمه هر یک از موارد مذکور ۲۰ درصد مالیات تعیین شده است.
جرائم مربوط به کتمان درآمد و اطلاعات خلاف واقع
کتمان درآمد میتواند صرفاً از منظر جریمه مالیاتی بررسی نشود و در شرایطی که در ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم آمده است، عنوان جرم مالیاتی پیدا کند.
برای همین، استفاده از اسناد غیرواقعی، مخفی کردن فعالیت اقتصادی یا ارائه اطلاعات نادرست موضوعی نیست که بتوان آن را فقط با پرداخت یک جریمه ساده در نظر گرفت. ماده ۲۷۴ برای مصادیق مشخص جرم مالیاتی، مجازات درجه شش را پیشبینی کرده است.
جرائم سامانه مؤدیان و صورتحساب الکترونیکی
بخشی از جرائم مالیاتی امروز به تکالیف مربوط به سامانه مؤدیان و صورتحساب الکترونیکی مربوط میشود.
طبق ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، عدم صدور صورتحساب الکترونیکی میتواند مشمول جریمهای معادل ۱۰ درصد مجموع مبلغ فروش انجامشده بدون صدور صورتحساب یا ۲۰ میلیون ریال، هرکدام بیشتر باشد، شود. در برخی تخلفات دیگر مانند عدم عضویت در سامانه، عدم استفاده از پایانه فروشگاهی یا حافظه مالیاتی نیز ضمانتهای اجرایی و جرائم مقرر در همان ماده وجود دارد.
در سال ۱۴۰۵ نیز برای نحوه رسیدگی به برخی جرائم ماده ۲۲ بخشنامههای جدید صادر شده است؛ بنابراین نباید مقررات یک سال خاص را بدون بررسی تاریخ و دوره مالیاتی، به همه پروندهها تعمیم داد.
جرائم مالیات بر ارزش افزوده
قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب ۱۴۰۰ نیز برای برخی تخلفات، جریمههای مشخصی در نظر گرفته است.
برای نمونه، ماده ۳۶ این قانون برای مواردی مانند عدم تسلیم اظهارنامه در شرایط مقرر، کتمان معامله، بیشاظهاری مالیات و عوارض خرید، کماظهاری مالیات و عوارض فروش، ثبت معامله به نام غیر یا استناد به اسناد صوری، جریمه تعیین کرده است. در یکی از موارد مهم این ماده، جریمه میتواند دو برابر مالیات و عوارض پرداختنشده باشد و در صورت تکرار تخلف در بازه مقرر قانونی، میزان آن افزایش پیدا میکند.
همچنین ماده ۳۷ قانون مالیات بر ارزش افزوده برای تأخیر در پرداخت مالیات و عوارض، جریمهای معادل ۲ درصد در ماه نسبت به مالیات و عوارض پرداختنشده تعیین کرده است.
جدول جرائم مالیاتی و میزان جریمه
جدول زیر یک نمای کلی از مهمترین جرائم است. توجه کنید که برای تعیین جریمه قطعی هر پرونده، باید شرایط مؤدی، دوره مالیاتی، متن قانون و بخشنامههای مرتبط با همان مورد بررسی شود.
| نوع تخلف | مبنای قانونی | میزان جریمه/ضمانت اجرا | نکته |
| تأخیر در پرداخت مالیات | ماده ۱۹۰ ق.م.م | ۲.۵٪ مالیات به ازای هر ماه | مبدأ محاسبه بسته به وضعیت مؤدی متفاوت است |
| عدم تسلیم اظهارنامه | ماده ۱۹۲ ق.م.م | ۳۰٪ برای اشخاص حقوقی و صاحبان مشاغل؛ ۱۰٪ برای سایر مؤدیان | جریمه ماده در قانون غیرقابل بخشودگی اعلام شده است |
| عدم ارائه دفاتر یا عدم تسلیم ترازنامه و سود و زیان | ماده ۱۹۳ ق.م.م | ۲۰٪ مالیات برای هر مورد | مربوط به مؤدیان مکلف به نگهداری دفاتر قانونی |
| عدم صدور صورتحساب الکترونیکی | ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی | ۱۰٪ فروش بدون صورتحساب یا ۲۰ میلیون ریال، هرکدام بیشتر | مقررات و اصلاحات دوره مربوط باید بررسی شود |
| برخی تخلفات سامانه مؤدیان | ماده ۲۲ | بسته به نوع تخلف | ممکن است علاوه بر جریمه، محرومیت از برخی مشوقها نیز ایجاد شود |
| برخی تخلفات ارزش افزوده | ماده ۳۶ قانون ارزش افزوده | بسته به نوع تخلف؛ در مواردی دو برابر مالیات و عوارض پرداختنشده | برای بعضی تخلفات، مقررات تکرار نیز وجود دارد |
| تأخیر در پرداخت مالیات و عوارض ارزش افزوده | ماده ۳۷ قانون ارزش افزوده | ۲٪ در ماه | نسبت به مالیات و عوارض پرداختنشده |
مبنای این جدول، مواد قانونی مربوط به جرائم مالیاتهای مستقیم، قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب ۱۴۰۰ و قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان است.
هشدار: مبالغ ثابت ریالی و شرایط اجرای برخی جرائم ممکن است با اصلاح قانون یا مقررات جدید تغییر کند. بنابراین برای استفاده از جدول در یک پرونده واقعی، تاریخ دوره مالیاتی را حتماً در نظر بگیرید.
کدام جرائم مالیاتی قابل بخشش هستند؟
پاسخ این سؤال یک «بله یا خیر» ساده نیست. قابل بخشودگی بودن جریمه به ماده قانونی، نوع جریمه، شرایط مؤدی و مقررات و بخشنامههای قابل اجرا در زمان درخواست بستگی دارد.
ماده ۱۹۱ قانون مالیاتهای مستقیم مقرر کرده است که تمام یا قسمتی از جرائم مقرر در این قانون، بنا به درخواست مؤدی و با توجه به دلایلی مانند خارج از اختیار بودن عدم انجام تکالیف و همچنین سوابق مالیاتی و خوشحسابی مؤدی، با تشخیص و موافقت سازمان امور مالیاتی قابل بخشودگی باشد.
جرائم غیرقابل بخشش کداماند؟
یکی از نمونههای مهم، جریمه عدم تسلیم اظهارنامه موضوع ماده ۱۹۲ است که خود ماده آن را غیرقابل بخشودگی اعلام کرده است. بنابراین نمیتوان گفت «تمام جرائم مالیاتی با درخواست مؤدی بخشیده میشوند».
از طرف دیگر، برای برخی جرائم سامانه مؤدیان و ارزش افزوده نیز بخشنامههای دورهای درباره میزان و شرایط بخشودگی صادر میشود. برای نمونه، در سال ۱۴۰۴ مقررات خاصی برای بخشودگی برخی جرائم ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی برای دورههای مشخص اعلام شد.
بنابراین هنگام بررسی بخشودگی، سه سؤال را جداگانه بپرسید:
- جریمه مربوط به کدام ماده قانونی است؟
- آیا خود قانون امکان بخشودگی آن را پیشبینی کرده است؟
- آیا برای دوره مالیاتی موردنظر، بخشنامه یا دستورالعمل خاصی درباره بخشودگی وجود دارد؟
شرایط بخشودگی جرائم مالیاتی چیست؟
در جرائم مشمول ماده ۱۹۱، درخواست مؤدی و دلایل ارائهشده اهمیت دارد و تصمیم نهایی طبق مقررات به تشخیص و موافقت سازمان امور مالیاتی وابسته است. سابقه مالیاتی و خوشحسابی نیز در متن ماده مورد توجه قرار گرفته است.
در عمل، بهتر است قبل از درخواست بخشودگی:
- نوع و مبلغ دقیق جریمه را مشخص کنید.
- اصل مالیات و بدهی مربوط را بررسی و در صورت امکان تعیین تکلیف کنید.
- دلیل انجام نشدن تکلیف در موعد مقرر را مستند کنید.
- آخرین مقررات بخشودگی مربوط به همان دوره را بررسی کنید.
- درخواست را از مسیر قانونی مربوط به پرونده ثبت کنید.
نحوه درخواست بخشودگی جرائم مالیاتی چگونه است؟
مراحل دقیق میتواند بر اساس نوع جریمه و رویه اجرایی تغییر کند، اما بهصورت کلی باید ابتدا مشخص شود جریمه مربوط به کدام پرونده و کدام تکلیف است. سپس مؤدی باید وضعیت بدهی و اصل مالیات را بررسی کرده و در صورت وجود شرایط قانونی، درخواست بخشودگی را مطابق مقررات و مسیر تعیینشده ارائه کند.
نکته مهم این است که صرف ثبت درخواست به معنی بخشودگی قطعی نیست؛ چون در مواردی مانند ماده ۱۹۱، تشخیص و موافقت سازمان امور مالیاتی اهمیت دارد.
اگر جریمه مالیاتی را پرداخت نکنیم چه میشود؟
جریمه مالیاتی بخشی از وضعیت بدهی مؤدی است و بیتوجهی به آن باعث از بین رفتن خودکار بدهی نمیشود.
اگر مؤدی با بدهی یا جریمه مواجه شده است، بهتر است به جای صبر کردن برای افزایش مشکلات، ابتدا مشخص کند:
- اصل مالیات چقدر است؟
- جریمه مربوط به کدام تخلف است؟
- جریمه از چه تاریخی محاسبه شده است؟
- آیا جریمه قابل بخشودگی است؟
- آیا برای بدهی امکان پرداخت یا ترتیب پرداخت طبق مقررات وجود دارد؟
- آیا مؤدی نسبت به مطالبه یا تشخیص مالیات اعتراضی دارد؟
اگر نسبت به مالیات مطالبهشده یا مبلغ درجشده در پرونده اعتراض دارید، ابتدا باید وضعیت برگ تشخیص مالیاتی و مهلت اعتراض را بررسی کنید. برای آشنایی با مراحل و نحوه پیگیری اعتراض، میتوانید راهنمای اعتراض به برگ تشخیص مالیاتی را مطالعه کنید.
در بعضی موارد، پرداخت یا ترتیب پرداخت بدهی در مهلتهای قانونی میتواند بر میزان جرائم یا امکان استفاده از برخی معافیتهای قانونی اثر داشته باشد؛ برای نمونه، ماده ۱۹۰ برای برخی شرایط پرداخت و پذیرش مالیات، معافیتهایی از بخشی از جرائم مقرر را پیشبینی کرده است.
چگونه از جرائم مالیاتی جلوگیری کنیم؟
پیشگیری از جریمه معمولاً سادهتر از پیگیری بخشودگی آن است. یک کنترل دورهای میتواند بخش زیادی از خطاهای رایج را کاهش دهد.
- مهلتهای مالیاتی را ثبت کنید: مهلت اظهارنامه، پرداخت مالیات و سایر تکالیف را در تقویم مالی خود ثبت کنید و آنها را به روزهای پایانی موکول نکنید.
- اظهارنامه و اطلاعات مالی را قبل از ارسال کنترل کنید: قبل از ارسال، درآمدها، هزینهها، اطلاعات هویتی و سایر اطلاعات مهم را با اسناد و مدارک موجود تطبیق دهید.
- اسناد و دفاتر را منظم نگهداری کنید: عدم ارائه دفاتر و اسناد در مواردی که مؤدی مکلف به نگهداری آنهاست، میتواند جریمه ایجاد کند. ماده ۱۹۳ قانون مالیاتهای مستقیم برای این موارد ضمانت اجرای مشخصی دارد.
- صورتحسابهای الکترونیکی را کنترل کنید: اگر کسبوکار شما مشمول تکالیف سامانه مؤدیان است، صدور و ثبت صحیح صورتحسابها را بهصورت دورهای بررسی کنید. مقررات مربوط به این سامانه در سالهای اخیر تغییرات اجرایی داشته و بخشنامههای جدید نیز صادر شدهاند.
- وضعیت بدهی و جرائم را پیگیری کنید: به جای اینکه تا زمان ایجاد مشکل جدی منتظر بمانید، وضعیت پرونده مالیاتی و بدهیهای احتمالی را بررسی کنید تا در صورت وجود خطا، امکان اقدام در مهلت قانونی از دست نرود.
سوالات متداول درمورد جرائم مالیاتی
طبق ماده ۱۹۲ قانون مالیاتهای مستقیم، جریمه عدم تسلیم اظهارنامه برای اشخاص حقوقی و صاحبان مشاغل ۳۰ درصد مالیات متعلق و برای سایر مؤدیان ۱۰ درصد مالیات متعلق است. این جریمه در متن ماده غیرقابل بخشودگی اعلام شده است.
طبق ماده ۱۹۰ قانون مالیاتهای مستقیم، پرداخت مالیات پس از موعد مقرر موجب جریمهای معادل ۲.۵ درصد مالیات به ازای هر ماه میشود؛ مبدأ محاسبه بسته به شرایط مؤدی و نوع بدهی تعیین میشود.
برخی جرائم، در صورت وجود شرایط قانونی، قابل بخشودگی هستند؛ اما همه جرائم چنین وضعیتی ندارند. ماده ۱۹۱ قانون مالیاتهای مستقیم امکان بخشودگی تمام یا قسمتی از جرائم را با درخواست مؤدی و تشخیص و موافقت سازمان امور مالیاتی پیشبینی کرده است، در حالی که برای برخی جرائم مانند جریمه موضوع ماده ۱۹۲ حکم غیرقابل بخشودگی وجود دارد.
بله. برای مؤدیانی که طبق قانون مکلف به نگهداری دفاتر قانونی هستند، عدم ارائه دفاتر یا عدم تسلیم ترازنامه و حساب سود و زیان میتواند طبق ماده ۱۹۳ مشمول جریمه ۲۰ درصد مالیات برای هر مورد شود.
طبق ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، عدم صدور صورتحساب الکترونیکی میتواند مشمول جریمه معادل ۱۰ درصد مجموع مبلغ فروش انجامشده بدون صورتحساب یا ۲۰ میلیون ریال، هرکدام بیشتر باشد، شود.
جریمه مالیاتی معمولاً ضمانت اجرای مالی برای یک تخلف یا انجام ندادن تکلیف است؛ اما جرم مالیاتی عنوانی قانونی برای رفتارهای مشخصی است که قانون، از جمله در ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم، آنها را جرم شناخته و برایشان مجازات کیفری تعیین کرده است.
ابتدا نوع جریمه، ماده قانونی، دوره مالیاتی و نحوه محاسبه آن را مشخص کنید. سپس بررسی کنید که جریمه قابل بخشودگی است یا خیر و آیا برای آن دوره بخشنامه خاصی وجود دارد. اگر نسبت به اصل مالیات یا مطالبه آن نیز اعتراض دارید، موضوع اعتراض و بخشودگی را با یکدیگر اشتباه نگیرید.
جمعبندی
جرائم مالیاتی فقط به یک مورد مانند «دیر پرداخت کردن مالیات» محدود نمیشوند. عدم تسلیم اظهارنامه، تأخیر در پرداخت، عدم ارائه دفاتر، برخی تخلفات مربوط به کتمان درآمد، تخلفات سامانه مؤدیان و برخی تخلفات ارزش افزوده نیز میتوانند مشمول جرائم یا ضمانتهای اجرایی مالیاتی شوند.
در عین حال، جرم مالیاتی با جریمه مالیاتی یکی نیست. ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم رفتارهای مشخصی را جرم مالیاتی شناخته و برای آنها مجازات کیفری در نظر گرفته است.
اگر با یک جریمه مالیاتی مواجه شدهاید، قبل از هر اقدامی این چهار مورد را مشخص کنید:
- نوع تخلف چیست؟
- مبنای قانونی جریمه کدام ماده است؟
- مبلغ جریمه چگونه محاسبه شده است؟
- آیا برای همان جریمه و همان دوره مالیاتی امکان بخشودگی وجود دارد؟
به این ترتیب، به جای اتکا به درصدهای پراکندهای که ممکن است مربوط به سال یا قانون دیگری باشند، میتوانید وضعیت واقعی پرونده خود را دقیقتر بررسی کنید. در صورتی که با جریمه مالیاتی مواجه شدید، پیشنهاد میشود به وکیل مالیاتی مراجعه نمایید.